सुप्त मेजवानी : अदृश्य  प्रदूषणाचा घास रोखणारा माझा एक कौटुंबिक  प्रवास-विजयकुमार कट्टी

संस्थापक, वेसॅकइंडिया (VesacIndia) आणि संकल्पक, प्रोजेक्ट आशायें (Project Aashayein)

वेसॅकइंडिया’चा संस्थापक आणि ‘प्रोजेक्ट आशायें’चा रचनाकार म्हणून काम करताना, माझ्या आयुष्याचं ध्येय एकाच गोष्टीभोवती फिरत राहिलं आहे—ते म्हणजे निसर्गाशी असलेलं आपलं नातं पुन्हा कसं सुदृढ करता येईल. आपल्या रोजच्या वर्तनातील छोट्या-छोट्या चुकांचा सखोल अभ्यास केल्यानंतर मला एका गोष्टीची जाणीव झाली, की पर्यावरण रक्षणाचे मोठे बदल कोणत्याही औद्योगिक कारखान्यांतून घडत नाहीत; ते आपल्या घरात, भारतीय कुटुंबव्यवस्थेच्या भावनिक मूल्यांमधून शांतपणे आकाराला येत असतात.

एका प्लॅस्टिकच्या बाटलीचा कचरा आपल्या पृथ्वीवर किती प्रचंड भार टाकतो, हे जर आपल्याला खऱ्या अर्थाने समजून घ्यायचं असेल, तर आपल्या संस्कृतीचा गाभा असलेल्या एका दृश्याकडे आपण वळायला हवं—ते म्हणजे आपल्या घरात माऊलीने अपार कष्टाने आणि प्रेमाने रांधलेलं अन्न!

चुलीची ती मूक आसवे आणि अपार कष्ट

घरची इतर मंडळी जागी होण्याच्या खूप आधी, जेव्हा संपूर्ण घर शांत आणि गारठलेलं असतं, तेव्हा आपली आई किंवा आजी स्वयंपाकघरात हजर असते. पायांचे सांधे दुखत असतानाही त्या थंड फरशीवर बसून भाज्या चिरणे, चपातीसाठी कणीक मळणे आणि जड पाटा-वरवंट्यावरून सुगंधी मसाले हाताने वाटणे यात तिचे तास सरतात. तिच्या हातांवर गरम तेलाच्या जुन्या जखमांचे वण असतात; तव्याच्या अंगातून निघणाऱ्या धगीने तिचा चेहरा लालबुंद होतो आणि सरपणाच्या धुराने किंवा गॅसच्या उग्र वासाने तिच्या डोळ्यांतून पाण्याचे पाट वाहत असतात. पण तिच्या तोंडून कधीही तक्रारीचा अवाक्षर निघत नाही. ती तिची संपूर्ण जीवनऊर्जा, तिचा घाम, पूर्वजांकडून मिळालेली सुगरणविद्या आणि कुटुंबाच्या कष्टाच्या पैशातून आणलेला महिन्याचा किराणा… हे सगळं त्या एका जेवणात ओतत असते.

भारतीय संस्कृतीत अन्न हे केवळ पोट भरण्याचं साधन नाही; ते ‘प्रसाद’ आहे—ते त्या माऊलीच्या जिवाचा तुकडा आहे, तिच्या मायेचं आणि त्यागाचं मूर्तिमंत रूप आहे. तिचं हे सगळं भावनिक आणि शारीरिक कृत्य त्या ताटात वाढलेल्या अन्नामध्ये कायमचं ‘गुंफलं’ (Embedded) जातं.

आता कल्पना करा, की घराpathच्या मंडळींनी जेवायला बसून त्या गरम चपातीचे केवळ दोन घास खाल्ले आणि उरलेली सगळी सुग्रास मेजवानी अत्यंत सहजपणे कचऱ्याच्या डब्यात खरकटी म्हणून ओतून दिली…

त्या वेळी बेसिनपाशी उभ्या असलेल्या आईच्या डोळ्यांत पाहिलंत, तर तिथे तुम्हाला एक मूक, काळीज पिळवटून टाकणारी वेदना दिसेल. तिच्या मायेचा, कष्टाचा आणि श्रमाचा तो एक मूक अपमान असतो. पण खरी शोकांतिका तर हा कचऱ्याचा डबा बंद झाल्यावर सुरू होते. ते मूळ अन्न फेकून दिल्यामुळे स्वयंपाकघर आवरता येत नाही आणि त्या माऊलीला विसावा घेता येत नाही. तिला तिच्या थकलेल्या, दुखणाऱ्या शरीराला पुन्हा ओढत चुलपाशी न्यावं लागतं, गॅस शेगडी पुन्हा पेटवावी लागते, आणखी महागडा एलपीजी गॅस जाळावा लागतो आणि केवळ कुटुंबाला उपाशी झोपवावं लागू नये म्हणून त्या कोंदट खोलीत पुन्हा तोच जीवघेणा धूर सहन करत नव्याने स्वयंपाक करावा लागतो.

धुराची ती दुसरी फेरी संपूर्णपणे ‘टाळता येण्याजोगी’ (Avoidable) होती. जर कुटुंबाने आधी वाढलेल्या अन्नाचा आदर केला असता, ते संपवलं असतं, तर ते स्वयंपाकघर स्वच्छ, थंड आणि शांत राहिलं असतं.

जेव्हा मी घरातल्या या संवेदनशील परिस्थितीचा सखोल विचार केला, तेव्हा एक उद्विग्न करणारं सत्य समोर आलं: हाच तो रोजचा भावनिक आणि व्यावहारिक अन्याय आहे, जो आपण दररोज आपली ‘धरती माता’ असलेल्या निसर्गावर करत आहोत!

विश्वाचे स्वयंपाकघर: प्लॅस्टिकमधील ‘अदृश्य ऊर्जा’

आजच्या आधुनिक चंगळवादी संस्कृतीत आपण वापरत असलेल्या वस्तूंच्या बाबतीत कमालीचे आंधळे आणि भावनाशून्य झालो आहोत. जेव्हा मी हातामध्ये एक साधी, रिकामी प्लॅस्टिकची पाण्याची बाटली धरतो, तेव्हा ती अगदी हलकी, निर्जीव आणि कवडीमोलाची वाटते—एक निरुपयोगी कचरा, ज्याला चुरा करून फेकून देताना आपण दुसरा विचारही करत नाही.

पण जेव्हा मी स्वयंपाकघरातील त्या मेजवानीचा न्याय या बाटलीला लावतो, तेव्हा त्यामागील अदृश्य सत्य समोर येतं आणि ते थक्क करणारं आहे. माझ्या हातात आता केवळ कचरा नाही; तर धरती मातेने आपल्या गर्भात लाखो वर्षे शिजवून, साठवून आणि जोपासून तयार केलेलं खनिज तेल (Crude Oil) मी हाताळत असतो. त्या मौल्यवान तेलाचे रूपांतर आपण १० मिनिटांत पाणी पिऊन फेकून देतो त्या एका बाटलीत करण्यासाठी, एका कारखान्याला प्रचंड प्रमाणात ‘अदृश्य’ वीज खर्च करावी लागते—एखादा लॅपटॉप सलग २७३ तास चालवण्यासाठी जेवढी वीज लागते, तेवढी ऊर्जा त्या एका बाटलीमध्ये सामावलेली असते. हाच त्या बाटलीचा ‘अंतर्भूत ऊर्जेचा’ (Embedded Energy) पदर आहे.

जेव्हा आपण ती बाटली कचऱ्याच्या डब्यात फेकतो, तेव्हा आपण कृतघ्नतेची परिसीमा गाठत असतो. आपण धरती मातेच्या तोंडावर सांगत असतो की, तिच्या लाखो वर्षांच्या मूक, मातृत्वाच्या कष्टाची आपल्या नजरेत शून्य किंमत आहे. आपण तिचं समर्पण घेतो आणि दहा मिनिटांत ते उकिरड्यावर भिरकावून देतो.

ते प्लॅस्टिक आपल्या चक्रातून (Circular Loop) बाहेर पडल्यामुळे पुढील ५०० वर्षे ते जमिनीत तसंच पडून राहतं, मातीचा श्वास गुदमरवतं आणि आपल्या पाण्यात विषारी मायक्रोप्लॅस्टिक मिसळत राहतं. दुसरीकडे, आपली नवीन बाटल्यांची मागणी कधीच संपत नसल्यामुळे, जागतिक कारखान्यांच्या अजस्त्र भट्ट्या पुन्हा पेटवाव्या लागतात, पृथ्वीच्या पोटातून पुन्हा खनिज तेल उपसावं लागतं आणि आपण फेकून दिलेल्या बाटलीची जागा भरून काढण्यासाठी हवेत तब्बल २.५ किलो विषारी कार्बन वायू ($CO_2$) सोडावा लागतो.

कारखान्यातून निघणारा हा अवाढव्य धूर म्हणजेच ‘टाळता येणारे प्रदूषण’ (Avoidable Emission) होय. हा त्या औद्योगिक चुलीचा धूर आहे जी कधी पेटायलाच नको होती! आपण केवळ आपल्या निष्काळजीपणामुळे धरती मातेला तिचं रक्त सांडायला आणि स्वतःच्याच विषारी धुरात गुदमरायला भाग पाडत आहोत.

खरकट्या अन्नातून समृद्धीकडे: सुजाण कुटुंबाची ‘ती’ सवय

याच अंतःकरणाला भिडणाऱ्या जाणिवेने मला ‘प्रोजेक्ट आशायें’ (Project Aashayein) साकारण्याची आणि ‘वेसॅकइंडिया’ची स्थापना करण्याची प्रेरणा दिली. मला एक अशी कार्यपद्धती निर्माण करायची होती, ज्याद्वारे आपली कुटुंबे आपल्या कचऱ्याकडे त्याच आदराने आणि सुजाणतेने पाहतील, ज्या आदराने ती घराचं बजेट सांभाळतात.

प्रत्येक पारंपरिक भारतीय मध्यमवर्गीय कुटुंबाला आपल्या साधनसंपत्तीचे मूल्य ठाऊक असते. शिल्लक राहिलेल्या चांगल्या अन्नाचे काय करायचे, हे आपल्या मातांनी आपल्याला शिकवले आहे—ते फेकून देणे हा ‘अन्नदात्या’चा अपमान आहे. आपण ते फेकून देत नाही. आपण ते सुरक्षितपणे फ्रिजमध्ये ठेवतो आणि दुसऱ्या दिवशी अगदी प्रेमाने त्याचा कायापालट करून एका चवदार पदार्थात करतो—रात्रीच्या साध्या भाताचा दुसऱ्या दिवशी सुगंधी ‘पुलाव’ बनवला जातो. हे अन्न पुन्हा गरम करण्यासाठी किंवा नवीन रूपात आणण्यासाठी मूळ स्वयंपाकाच्या तुलनेत अगदी नगण्य वेळ, पैसा आणि गॅस लागतो.

हाच तो मेकॅनिकल रिसायकलिंगचा (Mechanical Recycling) चमत्कार आहे!

जेव्हा आपण प्लॅस्टिकची बाटली स्वच्छ, वेगळी आणि सुरक्षित ठेवतो आणि ती एका अधिकृत रिसायकलिंग चक्रात पोहोचते, तेव्हा आपण तिची अंतर्भूत ऊर्जा जिवंत ठेवत असतो. आपण पृथ्वीचे लचके तोडणाऱ्या त्या रासायनिक उत्खननाच्या प्रक्रियेला पूर्णपणे वळसा घालतो. रिसायकलिंग केंद्र आपल्या त्या स्वच्छ प्लॅस्टिकच्या ‘खरकट्या’ गोळा करतं, त्यांना हळुवारपणे वितळवतं आणि त्यातून नवीन धागा, कपडे किंवा उपयुक्त वस्तू बनवतं. कचरा व्यवस्थापनाचे हे छोटेसे पाऊल तब्बल ७५% औद्योगिक ऊर्जा वाचवते आणि गोळा केलेल्या प्रत्येक किलो प्लॅस्टिकमागे आपल्या हक्काच्या आकाशातून १.६ किलो विषारी कार्बनचा धूर कायमचा पुसून टाकते. हा आपला धरती मातेला सांगण्याचा मार्ग आहे: “आम्ही तुमचे कष्ट पाहत आहोत, आणि आम्ही ते वाया जाऊ देणार नाही.”

नवीन पिढीसाठी ‘सहानुभूतीचा’ वारसा

आपली मुले आपण काय उपदेश करतो यातून शिकत नाहीत, तर आपण कश्याला मूल्य देतो यातून शिकतात. जर एका लहान मुलाने आपल्याला अर्धी भरलेली पाण्याची बाटली गाडीच्या खिडकीतून बाहेर फेकताना किंवा सगळ्या कचऱ्यात एकत्र टाकताना पाहिले, तर ते नकळत ‘वापरा आणि फेका’ (Disposability) संस्कृती शिकत असते. ते केवळ प्लॅस्टिक फेकायला शिकत नाही, तर ज्या गोष्टीचा किंवा व्यक्तीचा उपयोग संपला आहे, मग ते साधन असो, नातेसंबंध असो वा घरातील वृद्ध… त्यांना आयुष्यातून सहजपणे वगळण्याची घातक वृत्ती ते शिकत असतात.

आपल्याला पुढच्या पिढीला प्रत्येक वस्तूच्या मागे असलेलं ‘अदृश्य हृदय’ पाहायला शिकवायला हवं. जेव्हा एखाद्या बालकाला हे समजेल की, त्याने वाचवलेली एक बाटली त्याच्या अभ्यासाची खोली कित्येक तास प्रकाशमान ठेवू शकते, तेव्हा पर्यावरण रक्षण हा पुस्तकातला रट्टा मारण्याचा धडा राहत नाही. तो एक जिवंत, संवेदनशील आणि आदराचा संस्कार बनतो. हा तोच पूर्वजांचा वारसा आहे जो आपल्याला शिकवतो की, जमिनीवर पडलेल्या धान्याच्या कणालाही वंदन करून कपाळाला लावायचं आणि झाडाचं पान तोडण्यापूर्वीही तिची क्षमा मागायची.

पर्यावरणाचा समतोल राखण्यासाठी आपल्याला जगातील कोणत्या मोठ्या तंत्रज्ञानाची वाट पाहण्याची गरज नाही. हा बदल त्याच क्षणी घडतो जेव्हा आपण वस्तूच्या बाह्य रूपाच्या पलीकडे जाऊन त्यातील ‘अदृश्य नैसर्गिक मूल्य’ ओळखतो आणि धरतीला नव्याने कष्ट करायला लावण्याचे थांबवतो. जेव्हा आपण आपल्या घरातील संस्कारांची नाळ जगाच्या बजेटशी जोडतो, तेव्हा आपण तो टाळता येणारा धूर रोखतो, निसर्गाच्या जखमांवर फुंकर घालतो आणि आपली मुले, आपले समाज आणि आपली धरती माता यांना मोकळा, शुद्ध श्वास घेण्यास मदत करतो.

रसिक वाचकहो, माझा तुम्हाला एक प्रश्न…

एका साध्या बाटलीचा हा अदृश्य आणि भावनिक प्रवास पाहिल्यानंतर, आता विचार करण्याची आणि निवड करण्याची जबाबदारी तुमची आहे. मी तुम्हाला विचारू इच्छितो:

• तुम्ही यापुढेही त्या रिकाम्या बाटलीकडे एक वजनाने हलका, कवडीमोलाचा कचरा म्हणूनच पाहणार आहात, ज्याला कुठेही फेकून देता येईल?
• की तुम्ही तिला धरती मातेचे लाखो वर्षांचे श्रम वाहून आणणारे एक मौल्यवान साधन मानणार आहात—ज्याची काळजी घेतली पाहिजे, ज्याला स्वच्छ ठेवून पुन्हा चक्रात पाठवले पाहिजे?

आपल्या घरातील कचरा व्यवस्थापनाचे प्रत्येक छोटे पाऊल हे आपल्या मुलांच्या भविष्याला प्रदूषणाच्या धुरापासून वाचवणारी एक ढाल आहे. या संदर्भात तुमचे वैयक्तिक विचार, भावना किंवा प्रतिक्रिया