श्वास, प्राण आणि जीवनाशी असलेले आपले अदृश्य नाते-विजयकुमार कट्टी

एक सामान्य नागरिक – तीन दशकांहून अधिक सामाजिक जीवनाचा अनुभव

आपल्या योग दिन विशेष मालिकेतील मागील लेखांमध्ये आपण स्वतःला जाणण्याचा प्रवास, अपरिग्रह आणि संतोष या जीवनमूल्यांचा विचार केला. स्वतःकडे पाहण्याची दृष्टी बदलली की जीवनाकडे पाहण्याची दृष्टीही बदलते, हे आपण अनुभवले.

आज आपण अशा एका गोष्टीबद्दल विचार करणार आहोत जी जन्मापासून मृत्यूपर्यंत आपल्या सोबत असते, पण ज्याकडे आपण सर्वांत कमी लक्ष देतो.

ती म्हणजे – श्वास.

आपण जन्म घेतो तो पहिल्या श्वासाने.

आपला जीवनप्रवास संपतो तो शेवटच्या श्वासाने.

या दोन श्वासांच्या दरम्यान संपूर्ण आयुष्य घडते.

पण आश्चर्याची गोष्ट अशी की, ज्याच्यावर आपले संपूर्ण अस्तित्व अवलंबून आहे, त्याकडे पाहण्यासाठी आपल्याकडे वेळ नसतो.

आपण दिवसभर किती वेळा आपल्या श्वासाची जाणीव ठेवतो?

बहुतेक वेळा उत्तर असेल – जवळजवळ कधीच नाही.

श्वास इतका सहजपणे चालू असतो की आपण त्याला गृहीत धरतो.

परंतु जीवनातील अनेक महत्त्वाच्या गोष्टी अशाच असतात. त्या सतत आपल्या सोबत असतात, म्हणून त्यांचे महत्त्व आपल्याला जाणवत नाही.

लहानपणी आई-वडिलांचे प्रेम गृहीत धरतो.

तरुणपणी आरोग्य गृहीत धरतो.

आणि आयुष्याच्या एका टप्प्यावर पोहोचल्यावर जाणवते की ज्यांना आपण साधे समजत होतो, त्या गोष्टीच खरे तर जीवनाचा पाया होत्या.

श्वास हे त्याचेच सर्वात मोठे उदाहरण आहे.

योगशास्त्रात केवळ श्वासाचीच चर्चा नाही; तिथे “प्राण” या संकल्पनेचा उल्लेख आहे.

आजच्या वैज्ञानिक युगात प्राण या शब्दाचे अनेक अर्थ लावले जातात. पण एक सामान्य माणूस म्हणून मला तो नेहमी एका वेगळ्या अर्थाने समजला.

प्राण म्हणजे केवळ हवा नव्हे.

प्राण म्हणजे जीवनाला जिवंत ठेवणारी ऊर्जा.

शरीर चालवणारी शक्ती.

मनाला चेतना देणारी लय.

जीवनाला अर्थ देणारा अदृश्य प्रवाह.

श्वास हा त्या प्राणाचा दरवाजा आहे.

म्हणूनच योगामध्ये प्राणायामाला इतके महत्त्व दिले गेले आहे.

माझ्या मते प्राणायाम म्हणजे फक्त श्वासोच्छ्वासाचा व्यायाम नाही.

तो जीवनाशी संवाद साधण्याचा एक मार्ग आहे.

कधी शांतपणे बसून फक्त आपल्या श्वासाचे निरीक्षण करून पाहा.

काही क्षणांत लक्षात येईल की श्वासाची लय आणि मनाची लय यांच्यात एक अद्भुत संबंध आहे.

मन अस्वस्थ असेल तर श्वास वेगवान होतो.

राग आला तर श्वास बदलतो.

भीती वाटली तर श्वास बदलतो.

आनंद झाला तरी श्वास बदलतो.

म्हणजेच मनातील प्रत्येक भावना श्वासामध्ये प्रतिबिंबित होत असते.

योग आपल्याला उलट दिशेने चालायला शिकवतो.

जर भावना श्वास बदलू शकतात, तर सजग श्वास भावनाही बदलू शकतो.

कदाचित म्हणूनच अनेकदा काही मिनिटे शांत बसून दीर्घ श्वास घेतल्यानंतर मन हलके वाटते.

या साध्या अनुभवामध्ये योगाचे एक मोठे तत्त्व दडलेले आहे.

ज्याच्यावर आपले नियंत्रण नसल्यासारखे वाटते, त्यावर अप्रत्यक्षपणे प्रभाव टाकता येतो.

श्वास हे शरीर आणि मन यांच्यामधील पूल आहे.

आणि कदाचित म्हणूनच तो योगाच्या केंद्रस्थानी आहे.

पण श्वास आपल्याला आणखी एक महत्त्वाचा धडा शिकवतो.

तो म्हणजे – परस्परावलंबन.

आपण घेतलेला प्रत्येक श्वास आपला स्वतःचा नसतो.

तो या पृथ्वीच्या वातावरणातून येतो.

झाडांनी निर्माण केलेला प्राणवायू आपल्या फुफ्फुसात प्रवेश करतो.

आपण सोडलेला कार्बन डायऑक्साइड झाडांसाठी अन्न बनतो.

म्हणजेच प्रत्येक श्वासामध्ये जीवनाचे एक महान चक्र सुरू असते.

आपण स्वतंत्र आहोत असे वाटते.

पण प्रत्यक्षात प्रत्येक श्वास आपल्याला सांगत असतो की आपण जोडलेले आहोत.

एक झाड, एक नदी, एक ढग, एक शेतकरी, एक पक्षी आणि एक सामान्य माणूस — जीवनाच्या एका अदृश्य साखळीचे भाग आहेत.

आजच्या धावपळीच्या जीवनात आपण अनेकदा स्वतःला केंद्रस्थानी ठेवतो.

माझे यश.

माझी प्रगती.

माझी स्वप्ने.

माझ्या समस्या.

परंतु श्वास आपल्याला नम्र बनवतो.

तो आठवण करून देतो की आपण स्वतःपुरते संपूर्ण नाही.

आपण या विशाल जीवनव्यवस्थेचा एक भाग आहोत.

माझ्या सामाजिक जीवनातील अनुभवातून मला एक गोष्ट वारंवार जाणवली आहे.

जगातील अनेक संघर्ष, मतभेद आणि अस्वस्थता यांचे मूळ वेगळेपणाच्या भावनेत आहे.

मी वेगळा.

तू वेगळा.

माझे हित वेगळे.

तुझे हित वेगळे.

योग मात्र वेगळा संदेश देतो.

तो एकत्वाचा संदेश देतो.

आणि त्या एकत्वाची पहिली अनुभूती आपल्या श्वासामध्येच मिळते.

आपण सर्वजण एकाच हवेत श्वास घेतो.

आपल्या सर्वांच्या जीवनाचा आधार एकच आहे.

ही जाणीव निर्माण झाली की करुणा निर्माण होते.

संवेदनशीलता निर्माण होते.

कृतज्ञता निर्माण होते.

कदाचित म्हणूनच योगामध्ये श्वासाला इतके महत्त्व दिले गेले आहे.

तो केवळ जैविक प्रक्रिया नाही.

तो जीवनाचा शिक्षक आहे.

आज आपण जगभरात अनेक गोष्टींचा शोध घेत आहोत.

आनंदाचा.

यशाचा.

शांततेचा.

समाधानाचा.

पण योग आपल्याला सांगतो की शोध बाहेर सुरू करण्यापूर्वी आत सुरू करा.

कारण ज्या उत्तरांचा आपण बाहेर शोध घेतो, त्यांची सुरुवात अनेकदा आपल्या एका सजग श्वासापासून होते.

आजचा लेख संपवताना मी स्वतःलाच एक प्रश्न विचारतो.

आज मी किती वेळा माझ्या श्वासाचे भान ठेवले?

मी ज्या हवेत श्वास घेतो, तिच्याबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली का?

मी जीवनाला गृहीत धरले, की त्याचा आदर केला?

कारण श्वास हा केवळ जीवनाचा पुरावा नाही.

तो जीवनाशी असलेल्या आपल्या नात्याची सतत आठवण आहे.

आणि जोपर्यंत श्वास आहे, तोपर्यंत स्वतःला अधिक चांगल्या प्रकारे जाणून घेण्याची संधीही आहे.

---

क्रमशः…

श्वास आपल्याला जीवनाशी जोडतो.

पण जीवनाचा प्रवास केवळ श्वासावर चालत नाही. त्यासाठी संतुलन आवश्यक असते.

शरीरातील संतुलन बिघडले तर आरोग्य बिघडते.

मनातील संतुलन बिघडले तर नाती बिघडतात.

आणि जीवनातील संतुलन बिघडले तर यश असूनही समाधान हरवते.

उद्याच्या लेखात आपण योगातील एका अत्यंत महत्त्वाच्या संदेशाचा शोध घेऊ —

“शरीरातील संतुलन आणि जीवनातील संतुलन”

योगातील वृक्षासन, ताडासन आणि इतर आसने आपल्याला जीवनाचा कोणता गहन धडा शिकवतात?

संतुलन ही केवळ शारीरिक क्षमता आहे, की अर्थपूर्ण जीवनाची मूलभूत गरज?

याचा विचार पुढील लेखात…

क्रमशः…