लेखक: विजयकुमार कट्टी
“गाय आपली माता आहे, पण आपल्याला तिच्याबद्दल काहीच माहित नाही.” हे वाक्य आपण किती सहज आणि सवयीने बोलतो, नाही का? एखाद्या गाडीच्या मागे लावलेला स्टिकर असो, राजकीय घोषणा असो किंवा एखादी निर्जीव मूर्ती—आपण गायीला फक्त एक ‘प्रतीक’ बनवून ठेवले आहे. पण मला सांगा, खरोखरच आपल्याला तिच्यातील जिवंत जाणीवेची ओळख आहे का? की आपल्यासाठी ती फक्त सोयीनुसार वापरण्याचे एक साधन आहे?
ठाण्याच्या सिमेंटच्या जंगलातून बाहेर पडून जेव्हा मी महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागातील गोशाळांमध्ये रात्र काढली, तेव्हा मला माझ्या अहंकाराचा आरसा दिसला. शहरातल्या धकाधकीतून बाहेर पडून, हिवाळ्याच्या पहाटे जेव्हा तुम्ही त्या माऊलीच्या श्वासातील ऊब अनुभवता आणि तिच्या डोळ्यांतील अथांग शांततेत पाहता, तेव्हा तुम्हाला कळते की शांती बाहेर नाही, तर या निसर्गाच्या सान्निध्यात आहे.
१. पौराणिक वारसा आणि विज्ञानाचा संगम: निसर्गाची फिरती प्रयोगशाळा
आपले आणि गायीचे नाते डेअरी फार्मपासून सुरू होत नाही, तर ते सृष्टीच्या आरंभापासून आहे. पुराणकथांनुसार समुद्रमंथनातून जेव्हा कामधेनु प्रगटली, तेव्हा ती साक्षात पृथ्वीचे रूप मानली गेली. पण हे केवळ अध्यात्म नाही; आजचे आधुनिक विज्ञान जेव्हा ए२ (A2) प्रथिनांच्या श्रेष्ठतेवर शिक्कामोर्तब करते, तेव्हा आपल्या पूर्वजांच्या त्या प्राचीन ज्ञानावर विज्ञानाची मोहोरच उमटते.
भारतीय देशी गाय ही खरोखरच निसर्गाची एक ‘फिरती प्रयोगशाळा’ आहे. तिच्या पाठीवर असलेला तो उंच वशिंडा, म्हणजेच ‘सूर्यकेतू नाडी’, एखाद्या सोलर पॅनेलप्रमाणे सूर्यप्रकाश शोषून घेते. प्राचीन आयुर्वेदात मानले गेले आहे की, ही नाडी सौर ऊर्जा शोषून गायीच्या रक्तात आणि दुधात सुवर्ण अंश (Gold salts) निर्माण करते. आधुनिक विज्ञान जेव्हा देशी गायीच्या दुधातील विशिष्ट औषधी गुणधर्मांची पुष्टी करते, तेव्हा श्रद्धा आणि विज्ञानाचा हा सुंदर संगम आपल्याला थक्क करतो. ही केवळ एक समजूत नाही, तर निसर्गाने आपल्याला दिलेले एक अद्भुत वरदान आहे.
२. खरी चक्रीय अर्थव्यवस्था: कचरा नव्हे, तर मुलांच्या ताटाची राखण
सध्या ‘सस्टेनेबिलिटी’च्या खूप गप्पा होतात, पण खऱ्या गोशाळेत ‘झिरो वेस्ट’चा (Zero Waste) प्रत्यक्ष अनुभव येतो. गाय जेव्हा दूध देणे थांबवते (Dry Period), तेव्हा व्यापारी तिला ओझे मानतात. पण खरी संपत्ती तर तिथेच सुरू होते.
- जीवामृत आणि सेंद्रिय शेती: गायीचे शेण आणि गोमूत्र हे जमिनीचा कस सुधारणाऱ्या ‘जीवामृता’चा आधार आहेत. ही जमीन जेव्हा शुद्ध होते, तेव्हा त्यातून विषमुक्त अन्न पिकते. थोडक्यात, गोमाता ही आपल्या मुलांच्या ताटात येणाऱ्या अन्नाची खरी राखणदार (Protector) आहे.
- संपत्तीचा नवा स्त्रोत: दुधापलीकडे जाऊन शेण आणि गोमूत्रातून निर्माण होणारी खते, औषधे आणि ऊर्जा हीच खरी शाश्वत अर्थव्यवस्था आहे.
३. माऊलीची माया आणि स्वयंसेवकांचा त्याग
पावसाळ्यात गोशाळेतील दृश्य पाहून पाषाणहृदयी माणसाचेही डोळे ओलावतील. गुढगाभर चिखलात उभे राहून, पावसात भिजत स्वयंसेवक रात्रभर गायींची सेवा करत असतात. गायीला ‘लम्पी’ किंवा इतर जखमा झाल्या असतील, तर एखादी माता आपल्या बाळाला ज्या मायेने औषध लावते, अगदी त्याच तन्मयतेने हे स्वयंसेवक हळद आणि कडुनिंबाचा लेप लावतात. ही सेवा पाहूनच माझ्या मनातील संकोच गळून पडला आणि मी माझ्या आयुष्यातील त्या ७२ तासांच्या प्रयोगाचा निर्णय घेतला.
४. माझा ७२ तासांचा डायरी-प्रवास: अहंकाराचा अंत
मी आधी फक्त लॉजिक आणि पदव्यांचा माणूस होतो, पण या तीन दिवसांनी मला जमिनीवर आणले:
- दिवस १: अहंकाराचे विसर्जन (Dissolution of Ego) जेव्हा मला पहिल्यांदा शेण काढायला सांगितले, तेव्हा मनात “मी विजयकुमार कट्टी, एक इंजिनिअर, हे काम करणार?” असा अहंकार डोकावला. पण जसजसा मी त्या मातीत राबू लागलो, तसतशी माझी पदवी आणि माझा गर्व मातीत विरघळला. माझ्या लक्षात आले की, मातीची सेवा केल्याशिवाय माणूस ‘शुद्ध माणूस’ होऊच शकत नाही.
- दिवस २: संवादाचा आरसा (The Empathy Mirror) एक वृद्ध गाय, जिने अनेक वर्षे समाजाची सेवा केली, तिने माझे काम पाहून आपले डोके माझ्या खांद्यावर टेकवले आणि एक दीर्घ सुस्कारा सोडला. त्या क्षणी मला जाणवले की, गाय हा आपल्या भावनांचा आरसा आहे. जर तुम्ही अस्वस्थ असाल, तर तीही अस्वस्थ होते; आणि जर तुम्ही शांत असाल, तर ती तुम्हाला तिची अथांग शांतता अर्पण करते.
- दिवस ३: विज्ञानाने दिलेली शांती (Cortisol vs Peace) मानसशास्त्र सांगते की, गायीच्या सहवासात राहिल्याने मानवी शरीरातील ‘कोर्टिसोल’ (Stress Hormone) झपाट्याने कमी होतो. त्या तीन दिवसांनंतर मला जे मानसिक स्वास्थ्य मिळाले, ते कोणत्याही महागड्या थेरपीमध्ये नाही.
५. हरवलेल्या ‘स्व’चा शोध (Rescuing the Self)
आज आपण सिमेंटच्या जंगलात स्वतःला विसरलो आहोत. आपण अस्वस्थ आहोत, कारण आपण आपल्या मुळांपासून तुटलो आहोत. जेव्हा तुम्ही गायीला चारा घालण्यासाठी जमिनीवर झुकता, तेव्हा तुम्ही फक्त एका प्राण्याला वाचवत नसता, तर तुम्ही तुमच्या हरवलेल्या आत्म्याला वाचवत असता.
गाईच्या पाठीवरून हात फिरवणे किंवा तिचा उबदार श्वास अनुभवणे, ही केवळ शारीरिक क्रिया नाही; तर ती तुम्हाला तुमच्या विसरलेल्या निसर्गाशी जोडणारी एक हाक आहे. हा प्रवास फक्त ‘गोमातेचा’ शोध घेण्याचा नाही, तर तुमच्या आत दडलेला, शांत आणि अस्सल ‘माणूस’ शोधण्याचा आहे.
अनुभवासाठी एक पाऊल पुढे टाका!
अनेक प्रामाणिक संस्था आज विज्ञानाचा आणि श्रद्धेचा मेळ घालून हे कार्य करत आहेत. त्यांना प्रसिद्धी नको आहे, त्यांना हवा आहे तुमचा सहभाग.
तुम्ही कशी मदत करू शकता?
- श्रमदान: तीन दिवस तिथे जाऊन प्रत्यक्ष सेवा करा आणि हा बदल अनुभवा.
- वस्तू स्वरूपात: चारा, औषधे किंवा लसीकरणासाठी मदत.
आम्ही तुम्हाला मदत करू शकतो! जर तुम्हाला तुमच्या परिसरातील खऱ्या गोशाळांबद्दल माहिती हवी असेल, तर आमच्याकडे त्यांचा डेटाबेस आहे. संपर्क: 7977513822
एक स्पष्ट सूचना: यात कोणताही आर्थिक व्यवहार माझ्याशी नाही. मी फक्त तुमच्या मनाला या सेवेपर्यंत पोहोचवणारा एक दुवा आहे. एकदा जाऊन अनुभव घ्या, स्वतःला ओळखा, आणि मगच ठरवा.
शंकेखोर म्हणून तिथे जा, पण तिथून परतताना एक ‘माणूस’ म्हणून परत याल, याची खात्री मी देतो.
